به انجمن های تخصصی دانلود رایگان خوش آمدید
نام کاربری یا ایمیل:  
پسورد:     
ثبت نام | بازیابی پسورد
ثبت نام راهنما لیست اعضا مشاهده ارسال های جدید مشاهده ارسال های امروز
X اطلاعات تالار نشان میدهد که شما عضو نیستید. لطفا از این لینک در کمتر از 1 دقیقه ثبت نام کنید



ارسال موضوع  ارسال پاسخ 
 
امتیاز موضوع:
  • 0 رأی - میانگین امیتازات : 0
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5

رنگ ها و مرزها

نویسنده پیام
*
ارسال ها: 11,059
اعتبار: 255
سپاس کرده: 4,919
سپاس شده: 9,018 در 4,910 موضوع

امتياز: 118,842.10

ارسال: #1
رنگ ها و مرزها
مرتضی حنانه از اولین آهنگسازان نسلی است که در هنرستان موسیقی و در ایران تربیت شدند و احتمالاً از موفق ترین آنها. هر چند وی بعداً سفری طولانی برای مطالعه آهنگسازی به ایتالیا رفت اما پیش از آن هم همزمان با استادش «پرویز محمود» و دستیار او «روبیک گریگوریانس» به رهبری ارکسترسمفونیک رسیده بود. با وجود موفقیت های پیش از سفر و موفقیت های نسبی بعد از بازگشت، حنانه آهنگسازی بود که معتقد بود جبری در مقابل وی قرار گرفته و اجرای آثارش را ناممکن می کند. بیشتر صاحب نظران این برخورد او را حاصل این می دانند که وقتی به ایران بازگشت انتظار داشت پست سابقش (رهبری ارکسترسمفونیک) به او که اکنون با تحصیلات و مطالعات در اروپا مسلط تر هم شده بود بازپس داده شود، و البته می دانیم که چنین نشد. به جز اینکه حنانه در تاریخ موسیقی ما آهنگساز برجسته ای است برخی از اولین های موسیقی کلاسیک غربی در ایران نیز مرتبط با نام اوست. یکی از این اولین ها که اتفاقاً در واگشایی موسیقی متن «هزاردستان» به ما یاری خواهد داد ترجمه کتابی در سازبندی (ارکستراسیون) از «شارل کوکلن» است، و دیگری اینکه او از اولین آهنگسازان تعلیم یافته بود که به کار نوپای موسیقی فیلم روی آورد. از یک سو نگاه حنانه به موسیقی ایرانی و مواد و مصالح قابل استفاده آن، به ویژه قبل از رفتن از ایران به ایتالیا، تحت تاثیر سلیقه آهنگسازی مسلط قرار داشت که بیشتر متوجه تنظیم قطعات ساده برگرفته از ملودی های محلی برای ارکستر و کر و برای مخاطبان عام (از گریگوریانس مجموعه کرال ها را به یاد آورید) که خود تحت تاثیر فضای اجتماعی سیاسی دهه ۱۳۲۰ و نقش پررنگ حزب توده بر جریان های روشنفکری این دوره از تاریخ معاصر بود. از سوی دیگر او برآمده جو دوقطبی شده و تا حدی شبه سیاسی هنرستان موسیقی و دعوای محمود «وزیری» نظر خوشی نسبت به موسیقی ایرانی در شکل اصلی و تغییرنیافته اش نداشت. این موضوع البته چنان که می دانیم مانند بسیاری دیگر از آهنگسازان ایرانی بعد از مهاجرت و تحصیل در غرب تا حدودی تعدیل شد. علاوه بر اینها حنانه پس از بازگشت اولین آهنگساز موسیقی سمفونیک ایرانی است که به طور نظام مند از یک نظریه قوام یافته موسیقایی مرتبط با موسیقی ایرانی (و تا حدی زیباشناخت ویژه خودش) به شکل آگاهانه سخن گفته است.۱ از دیدگاه نظری او اعتقاد پیدا کرده بود که عناصری در نظام فواصل موسیقی ایرانی وجود دارد که با استخراج و انتزاع آنها می توان نوعی موسیقی «جهانی» یا «بین المللی» ساخت که برچسب ایرانی هم داشته باشد و همه جا به عنوان «مکتب ایرانی» (تصوری برگرفته از مکتب های «آلمانی»، «فرانسوی» و به خصوص «روس» در تاریخ موسیقی غرب) قابل بازشناسی باشد. از این نظر او با معاصرانش تفاوت دیدگاه جدی ندارد. همه آنها می خواستند با نوشتن برای ارکسترسمفونیک یا سازهای غربی، موسیقی ایرانی را جهانی کنند، اما همان طور که دیدیم رویکردهایشان حداقل در حوزه نظری با یکدیگر متفاوت بود. بیشتر آنها فکر می کردند همین که ملودی ای ایرانی باشد برای اینکه موسیقی هویتی متفاوت از آثار غربی پیدا کند، کافی است. خود حنانه در جایی اشاره می کند که نادرستی این موضوع را با برداشتن ملودی از روی بخش همراه آثار دیگر آهنگسازان هم دوره اش (و حتی استادش محمود) کشف کرده: «همراهی تفاوتی با کورساکف یا نمونه های مشابه نداشت.» او در موسیقی ایرانی اصالتی می دید شایسته توجه و البته نه شایسته نگهبانی به مفهوم جلوگیری از هر گونه تغییر. این موضوع را می توان در این یادداشت ها دید: «دوستان من، هر وقت زیر یک (خط) ملودی موسیقی ایرانی، آکوردی به عنوان هارمونی برای آن انتخاب کنیم، دیگر از حیطه اصالت موسیقی ایرانی دور شده و به محیط خلق اثر هنری نزدیک تر می شویم. در اینجا لازم است برای درک بهتر موضوع مثالی بزنم: به طور کلی چیزی اصیل است که در ویژگی های آن چیز دیگری نفوذ نکرده باشد. به همین دلیل می گویند: این جواهر اصل است و آن دیگری بدل. این بود منطق چیزهای اصیل و خالص. پس اصالت، چه بخواهیم و چه نخواهیم ارزشمند است. در دنیا چیزهایی هم وجود دارد که اصیل است و ناخالص! یعنی شرط اصالت آن ترکیب شدن از دو عنصر خالص به مقدار معینی است. مثلاً آب خالص و اصل، مرکب از دو عنصر دیگر به اندازه های معینی است.»۲ بر پایه این گفته ها او از اصالت در موسیقی نوعی خلوص در ذهن داشته اما معتقد هم نبوده که اگر چنین خلوصی برقرار نبود قطعه موسیقی ای که حاصل می شود بی ارزش است، بلکه به گمان او اگر عناصری که با هم ترکیب می شوند (در نظر او ملودی و هارمونی) به طرزی متعادل صاحب هویت باشند نتیجه باز هم اصیل می ماند وگرنه چیزی بی هویت آفریده می شد. بنا بر این پیش زمینه های موسیقایی، ما با آهنگساز صاحب نظریه ای مواجه هستیم که تا حدودی نسبت به هم عصرانش متفاوت فکر می کرده و راه حل های موسیقایی دیگری در ذهن داشته است. همین آهنگساز به سراغ موسیقی فیلم هم رفته است. تاثیر وی بر حوزه موسیقی فیلم به حدی است که دو نام را در موسیقی سینمای قبل از انقلاب می شنویم و یکی از آنها نام حنانه است. با وجود حضور مستمر حنانه در صنعت سینما به عنوان آهنگساز چنان که دیگران نیز اشاره کرده اند او موسیقی متن را چندان جدی نمی گرفت چراکه از یک سو سینما و اجبارهای تصویری و رسانه ای اش باعث دور شدن موسیقی از انتزاع محض (یعنی جوهر غیربیانی موسیقی) می شد و از سوی دیگر در دوره مورد بحث کمتر فیلمی با مشخصاتی ساخته می شد که متناسب با ویژگی های موسیقی محض حنانه باشد. شاید به همین دو دلیل او موسیقی فیلم را تنها از دیدگاه اقتصادی و فرصت هایی که برای آزمایش موسیقایی در اختیارش می گذاشت واجد اهمیت می دید. نتیجه این دیدگاه این بود که او گاه موسیقی های خودش را برای فیلم های بعدی تکرار می کرد یا قطعاتی را که به عنوان موسیقی محض نوشته بود با تغییراتی در فیلم ها مورد استفاده قرار می داد، همچنین گاهی از مواد موسیقایی استفاده می کرد که به سلیقه روز سینما نزدیک بودند. با وجود همه اینها موسیقی هایی که حنانه برای فیلم نوشته است از لحاظ فنی (به ویژه سازبندی و تنظیم) با نمونه های دیگری که در همان دوره مورد بحث (و حتی گاه تا سال ها بعد) ساخته می شد متفاوتند. علت هم واضح است؛ او توانایی های موسیقایی بیشتری داشت. حال آهنگسازی با این اوصاف دست به ساختن موسیقی متن سریالی زده که از جهات دیگر هم در تاریخ برنامه های تلویزیونی ایران جایگاه پراهمیتی اشغال کرده است. بر حسب پاره ای شرایط موسیقایی و غیرموسیقایی یکی از این قطعات که بر تیتراژ این سریال پخش می شد در خاطر شنونده ایرانی مانده است. پرسش این است؛ آیا موسیقی هزاردستان نسبت به دیگر آثار حنانه ویژگی خاصی داشت؟ نسبت به دیگر آثار هم دوره اش چطور؟ خود قطعه همراه تیتراژ از یک دیدگاه مهم با آثار موسیقایی و سینمایی او متفاوت بود؛ یک ملودی کاملاً شناخته شده داشت که البته از ملودی های موسیقی محلی نبود. همان طور که پیشتر اشاره شد او و دیگر آهنگسازان فعال در دهه های ۲۰ و ۳۰ شمسی بیشتر به عنوان برداشت ملودیک از نغمات موسیقی محلی استفاده می کردند؛ آهنگ هایی با درونمایه ملودیک کوتاه و انعطاف پذیر که می شد به عنوان ماده اولیه برای نوشتن قطعات ارکستری استفاده کرد. از نظر ملودی بلند و پرداخته شده پیش درآمد بیات اصفهان «مرتضی نی داوود» اجازه برخورد مشابه را به آهنگساز نمی داد. درست است که قطعات موسیقی ایرانی بیشتر متمرکز بر ملودی و حرکت خطی هستند اما طولانی بودن این حرکت های خطی و نوع پرداخت شان اجازه نمی دهد که آهنگساز از آنها به عنوان «تم» به معنی استاندارد آن استفاده کند مگر اینکه تنها بخشی (مثلاً یک جمله) از یک قطعه شناخته شده را مورد استفاده قرار دهد. به همین دلیل حنانه برای تکمیل این قطعه به سراغ تنظیم و رنگ آمیزی رفت و درست از همین جنبه است که کار او قابل تامل است. آهنگسازی که به احتمال زیاد اولین جزوه سازبندی را ترجمه کرده و در قطعاتش به موضوع آزمایش های رنگ آمیزی توجه خاص مبذول کرده در یکی از آخرین کارهایش تابلویی مشحون از رنگ ها را به نمایش می گذارد. در حقیقت حنانه با نوشتن قطعه ای بر اساس یک پیش درآمد بسیار معروف اوج توانایی سازبندی و رنگ آمیزی اش را به نمایش می گذارد.۳ او حتی رنگ هایی را به کار می برد که در کار های خودش هم غایبند، برای یکی از معدود دفعات یک ساز ایرانی را به کار می گیرد؛ تار. رنگ آمیزی و تنظیم استادانه این قطعه و البته قطعات دیگری که در این سریال استفاده شده شناخت او از این مقوله را به نمایش می گذارد. او حتی از ترکیباتی استفاده کرد که رنگ صوتی نزدیک به موسیقی جاز استاندارد را به خاطر می آوردند و در اجرای موسیقی با ارکسترسمفونیک کمتر مورد استفاده قرار می گیرند مثل استفاده مکررش از ساکسیفون یا کاربرد ملایم و زیبای گیتار. البته همان طور که پیش از این هم اشاره شد او کتاب کوکلن را ترجمه کرده بود. این کتاب نسبت به جزوات دیگری که در آن زمان در ایران تدریس می شد که اکثراً مربوط به اواخر قرن نوزدهم بودند ترکیبات جدیدتری را مورد بحث قرار می داد و شاید این رنگ آمیزی ها تاثیر متون مشابه بوده باشند. اما از این نکته پررنگ که بگذریم در بقیه مولفه ها حنانه از مرز دیگر کارهایش عبور نکرد، مگر در دگره سازی بر اساس یک ملودی کوتاه (واریاسیون هایی که براساس تم آهنگ عامیانه لولوخورخوره انجام داده). همچنان نقل موسیقایی از موسیقی دیگران یا موسیقی گذشته خودش پابرجاست. زبان هارمونیکی که در این قطعات ساخته شده به کار رفته نسبت به قطعات موسیقی محض حنانه ساده تر است و البته همچنان گرایش به اینکه زبان ویژه او و به زعم خودش هارمونی ای که مرتبط با موسیقی ایرانی باشد حفظ شود، به چشم می خورد. هنوز هم حنانه موسیقی فیلم را (حتی نمونه باکیفیتی مثل هزاردستان) موسیقی درجه دو می شمارد و نقل موسیقایی را مانند پیش ادامه می دهد و حتی از نوشتن یک سولوی ویولن که بسیار مشابه و البته ساده شده قطعه «زیگونر وایزن» اثر «پابلو ساراسارت» نیز ابایی ندارد. از این خصوصیات موسیقایی که بگذریم تاثیر یک رسانه بر عمومیت یافتن موسیقی کاملاً مشهود است. شنیدن اینکه پیش درآمد بیات اصفهان نی داوود را مردم «هزاردستان» می نامند تجربه چندان دور از ذهنی نیست. شنیده شدن یک قطعه موسیقی روی یک سریال پرطرفدار آن هم از پرمخاطب ترین رسانه موجب می شود موسیقیدانی که در تمام عمر مخاطبان خاص داشته (شاید به جز چند فیلم سینمایی) ناگهان در سطحی وسیع شنیده شود و به نظر می رسد بیش از هر چیز همین نکته است که تجربه هزاردستان را خاص می کند. از دید رابطه با هنجارهای عصر هم هزاردستان را می توان با گروهی از سریال های تاریخی و شبه تاریخی در یک گروه گنجاند که اتفاقاً موسیقی هایشان هم به دست آهنگسازانی نوشته شده بود که مانند حنانه آثارشان سرشت دوگانه داشت؛ سریال امیرکبیر و سربداران و آثار روشن روان و فخرالدینی از همین گروه اند. نگاه کوتاهی به آنها نشان می دهد که به جز بیان شخصی این آهنگسازان که البته متفاوت است در نگاه کلی آهنگسازی فرق زیادی بین این آثار نیست. در حقیقت حنانه هم در این سریال چندان دور از گفتمان مرسوم وقت قرار نگرفته. اگر بخواهیم به عنوان موسیقی یک فرآورده سینمایی به کل این قطعات نگاه کنیم دشواری هایی بروز می کند. اما از دید یک قطعه موسیقی صرف پیش درآمد اصفهان نمونه جالبی از تنظیم برای ارکسترسمفونیک و سازبندی و رنگ آمیزی های متنوع و قطعات دیگر هم نمونه های قابل تاملی از واریاسیون های متعدد روی یک تم شناخته شده به دست می دهد.
پی نوشت ها
۱ اینکه حنانه در به ثمر رساندن این مهم چقدر موفق بوده است موضوع این مقاله نیست و نیاز به بررسی های دیگری دارد.
۲ نقل از مرتضی حنانه در وبلاگ «امیرعلی حنانه».
۳ شاید از این نظر تنها نمونه قابل مقایسه و تا این حد رنگین قطعه «صبحگاهی» «حسن کسایی» با تنظیم «حسین علیزاده» باشد که برای گروه سازهای ایرانی تنظیم شده است. روزنامه شرق

امضا كاربر


چهار شنبه ۱۸ ارد ۱۳۹۲ ۰۲:۱۴ صبح
یافتن تمامی ارسال های این کاربر سپاس نقل قول این ارسال در یک پاسخ
ارسال موضوع  ارسال پاسخ 






تالار گفتمان اف دی ال - انجمن تخصصی دانلود رایگان - تالار گفتگوی ایرانیان © 1396.